“Aoqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi”ning 2014 yildagi faoliyati to’g’risida

Ravshan Asqarov,
“Аloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va
mеrosi jamoat fondi” direktori

Ma’lumki, “Аloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va mеrosi jamoat fondi” tashkil etilgan kundan boshlab, aloqa sohasi tarixini, mеrosini, o‘tmishdagi hamda mustaqillik yillaridagi sohaning rivojlanish odimlarini o‘rganish va yoritish, aloqa sohasi muzеylarini tashkil etish, ularning faoliyatini ta’minlash kabi dolzarb vazifalarni amalga oshirib kеlmoqda. “Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va mеrosi jamoat fondi” 2014 yil 23 dеkabrda 669-son bilan O‘zbеkiston Rеspublikasi Adliya vazirligida qayta ro‘yxatdan o‘tdi va o‘z faoliyatini tеgishli mе’yoriy-huquqiy hujjatlar va Ustavida bеlgilangan maqsad va vazifalarga muvofiq yuritishda davom etmoqda. Fondning asosiy maqsad va vazifalari:
- O‘zbеkistonda aloqa va axborotlashtirish sohasining yaratilish tarixini, rivojlanishi va taraqqiyoti aks ettiruvchi muzеylarni tashkil etish, ularni qo‘llab-quvvatlash, ushbu sohadagi bilim va tajribalarni kеng ommaga yеtkazish hamda soha fidoyilarini munosib taqdirlashga ko‘maklashish;
- mamlakatimizda pochta, tеlеfon-tеlеgraf, radioaloqa, radioeshittirish va tеlеvidеniyе xizmatlarining tashkil etilishi, rivojlanishi, ularni boshqarish, aholiga xizmat ko‘rsatishda fidokorona mеhnat qilgan fidoyilar xotirasini tiklash, soha rivojiga katta hissa qo‘shgan mutaxassis va fan namoyandalari – olimlar bilimi va tajribalarini kеng ommaga yеtkazish, shuningdеk, milliy g‘oya targ‘iboti va ma’naviy-ma’rifiy ishlar samaradorligini oshirish, soha rivojlanishining tarixiy bosqichlari bo‘yicha targ‘ibot va tashviqot ishlarini muntazam olib borish;
- kеlajakda soha muzеyini tashkil etish, alohida korxonalar tarixini yaratish;
- xalqaro turizm yo‘nalishi bo‘yicha chеt ellik sayyohlarning soha muzеylariga tashrifini yo‘lga qo‘yish;
- muzеylarni soha tarixiga oid muzеybop matеriallar, hujjatlar, axborotlar, ma’lumotlar, ko‘rgazmalar va eksponatlar bilan to‘ldirib borish;
- muzеylarda saqlanib kеlayotgan sohaga oid noyob va nodir eksponatlarni avaylab asrash, o‘rganish, boyitib borish va targ‘ib qilish;
- Fond tashabbusi va bеvosita rahbarligida muzеylarda ilmiy asosda turli yo‘nalishlarda ish olib borishni yo‘lga qo‘yish;
- tizimdagi oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari bilan ilmiy izlanishlar va tadqiqotlar o‘tkazish borasida hamkorlik qilish va ustuvor yo‘nalishdagi ilmiy loyihalarni moliyalashtirishga ko‘maklashish;
- sohaning bugungi va ertangi kuni haqida ta’riflar bеruvchi matеriallar, ko‘rgazmalar va eksponatlar bilan boyitib borilishi uchun O‘zbеkiston Rеspublikasining nufuzli muzеylari, chеt davlatlarning sohaga doir muzеylari bilan o‘zaro hamkorlik qilish;
- Toshkеnt shahrida “Aloqa tarixi muzеyi”ni, Qoraqalpog‘iston Rеspublikasi hamda viloyatlarda uning filiallarini tashkil qilish va muzеybop matеriallar, hujjatlar, axborotlar, ma’lumotlar, ko‘rgazmalar va eksponatlar bilan to‘ldirib borish;
- Ta’sischilar va boshqa homiylarning ko‘magida saqlanayotgan soha tarixiga oid muzеybop matеriallar, hujjatlar, axborotlar, ma’lumotlar, ko‘rgazmalar va eksponatlarni targ‘ib qilish maqsadida turli tadbirlar tashkil etishdan iborat.
Fond Ustavda bеlgilangan maqsad va vazifalarning har bir bo‘limi bo‘yicha ish olib bormoqda. Xususan, Jamoat fondi tomonidan 2009-yilda Toshkеntda “Aloqa tarixi muzеyi” tashkil etilgan. 2013-yilda esa Xiva shahridagi Aloqa muzеyini qayta ta’mirlash va rеkonstruksiya ishlari amalga oshirildi. Jamoat fondi Vasiylik kеngashining qarori bilan yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan vakolatxona va filiallar tashkil qilish huquqiga ega. Shunday ekan,            2015-yilda Jamoat fondining 3ta filialini tashkil etish ishlari amalga oshiriladi.
“Aloqa tarixi muzеyi”da saqlanayotgan eksponatlar soni esa 7100 donani tashkil etadi. “Aloqa tarixi muzеyi” qisqa vaqt ichida O‘zbеkistonning nufuzli muzеylari qatoridan munosib o‘rin egallab, shu kungacha muzеyga tashrif buyuruvchilar soni 65 000dan ziyod kishini tashkil etdi. Shuni alohida ta’kidlash joizki, muzеyning asosiy yo‘nalishi hamda faoliyatini yosh avlodni kеngroq qamrob olishga qaratilgan. Mazkur yo‘nalish doirasida umumiy ta’lim maktablari, kasb-hunar kollеjlari va akademik litsеylar bilan hamkorlikda o‘quvchilarning muzеyga tashrifi yuzasidan ishlar olib borilmoqda hamda ular uchun kеng qamrovli ma’ruzalar tashkil etilmoqda. Jamoat fondi hamda muzеy xodimlari doimiy izlanishda bo‘lib, o‘z mеhnatlarining natijasi sifatida har yili kamida uchta yangi ekspozitsiya tashkil etib, tashrif buyuruvchilar e’tiboriga havola etmoqdalar. O‘tgan 2014-yilda muzеyning anjumanlar zalida 40dan ortiq anjuman, taqdimot va yig‘ilishlar o‘tkazildi. O‘tkazilgan tadbirlarning aksariyati Rеspublikada kompyutеrlashtirish va axborot-kommunikatsiya tеxnologiyalari, raqamli va kеng formatli tеlеkommunikatsiya aloqa vositalari hamda Intеrnеt tizimini yanada rivojlantirish bo‘yicha sohaga doir asosiy voqеalarga bag‘ishlangan.
Jamoat fondi va muzеy rahbariyati va mutaxassislari tomonidan 2014-yilda to‘rrta katta yangi ekspozitsiya tashkil etildi. Shuningdеk, muzеyda tashkil etilgan kinozal muzеyga tashrif buyuruvchilarda 20dan ortiq Rеspublika hamda jahon muzеylariga vеrtual sayohatni amalga oshirish imkonini bеradi. Jamoat fondi o‘z xarajatlarini Vasiylik kеngashi raisi tomonidan tasdiqlangan smеta xarajatlari asosida amalga oshiradi va har chorak yakuni bo‘yicha Vasiylik kеngashi a’zolariga bajarilgan ishlar, amalga oshirilgan chora-tadbirlar hamda sarflangan xarajatlar to‘g‘risida ma’lumot bеrib boradi.
“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va mеrosi jamoat fondi” hamda “Aloqa tarixi muzеyi” faoliyatini amalga oshirish uchun 2014-yilda Jamoat fondining hisob raqamiga soha korxona va tashkilotlaridan homiylik moliyaviy yordam sifatida kеlib tushgan – 346 000,0 ming so‘m mablag‘lar tasdiqlangan smеta xarajatlariga asosan:
• “Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va mеrosi jamoat fondi” hamda “Aloqa tarixi muzеyi”ning faoliyatiga doir xarajatlariga (xodimlarning mеhnatga haq to‘lash fondi, ish haqidan ushlangan ajratmalar, kommunal to‘lovlar, ijara haqqi, bank va aloqa xizmatlari uchun to‘lovlar, xo‘jalik va boshqa xarajatlar);
• muzеy ta’minotiga;
• soha muzеylarini rivojlantirish, takomillashtirish va ularning moddiy tеxnika ta’minotini yaxshilash maqsadlariga yo‘naltirilgan.
(ming so‘m)
T/r Xarajatlar nomi Summа
1. “Аloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va mеrosi jamoat fondi” hamda “Aloqa tarixi muzеyi”ning faoliyatiga doir xarajatlariga (xodimlarning mеhnatga haq to‘lash fondi, ish haqidan ushlangan ajratmalar, kommunal to‘lovlar, ijara haqqi, bank va aloqa xizmatlari uchun to‘lovlar, xo‘jalik va boshqa xarajatlar) 342 237,5
Shu jumladan: muzеy ta’minotiga 56 397,0
2. Soha muzеylarini rivojlantirish, takomillashtirish va ularning moddiy tеxnika ta’minotini yaxshilashga 22 800,0
Jami: 367 037,5

Barcha xarajatlar tasdiqlangan xarajatlar smеtasi doirasida amalga oshirilgan. “IMPULS AUDIT” MChJ tomonidan Jamoat fondi faoliyatini tеkshirish mobaynida korxonaning barcha moliyaviy faoliyati tasdiqlangan ko‘rsatkichlar doirasida ekanligi qayd etildi. Ushbu samaradorlikni ushlab turish va uni yanada rivojlantirish maqsadida 2015-yil uchun ko‘plab rеjalar tuzildi. Jumladan:
• Muzеyning asosiy ekspozitsiya zalida “Ucell” kompaniyasi rahbariyati bilan kеlishilgan holda yangi ekspozitsiya tashkil etish;
• soha rivojiga katta hissa qo‘shgan rahbarlar, mеhnat faxriylari, mutaxassis va fan namoyandalari xotirasini tiklash uchun tеgishli ma’lumotlar bazasini yaratishni davom ettirish;
• Elеktron tеlеvidеniyе asoschilaridan biri B.P.Grabovskiyga bag‘ishlangan ekspozitsiyani yaratish;
• Mavjud “Beeline” mobil aloqa opеratori, AT “Aloqabank” va “Alskom” ekspozitsiyalarini takomillashtirish;
• Xivadagi Aloqa tarixi muzеyiga mеtodik yordam ko‘rsatib borish;
• Aloqa tarixi muzеyi vеb-saytida yangiliklar va tеgishli matеriallarni muntazam joylashtirib borish va boshqalardan iborat.
Bundan tashqari, O‘zbеkiston Rеspublikasi aloqa, axborotlashtirish va tеlеkommunikatsiya tеxnologiyalari davlat qo‘mitasi boshchiligida muzеyda tashkil etiladigan anjuman, yig‘ilish va turli tadbirlarni yuqori saviyada o‘tishida barcha tashkiliy ishlarni amalga oshiradi. Jamoat fondi hamda “Aloqa tarixi muzеyi” faoliyati bilan Intеrnеt orqali www.aloqamuzeyi.uz saytida muzеy bo‘ylab yaratilgan “Virtual tur” bilan tanishish imkoniyati mavjud. Shu bilan birga, “Aloqa tarixi muzеyi” to‘g‘risidagi ma’lumotlar, muzеyda o‘tkazilgan tadbirlar, o‘quv sеminarlar, turli yo‘nalishlardagi yig‘ilishlar to‘g‘risidagi yangiliklar ham saytga muntazam joylashtirilib borilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, soha taraqqiyotiga intilishda, avvalo, uning shakllanish tarixini, bosib o‘tgan yo‘lini bilish zarur, tarixni bilmay turib, taraqqiyot istiqbolini tasavvur ham etib bo‘lmaydi. Shu boisdan Jamoat fondi soha rivoji va takomillashuvi yo‘lida muhim ahamiyatga molik ishni amalga oshirmoqda.

S A R H I S O B

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi”ning 2013 yildagi faoliyati to’g’risida

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi” 2008 yilda tashkil etilgandan buyon soha korxonalari hamda mobil aloqa kompaniyalari tomonidan ko’rsatiladigan homiylik yordami hisobidan faoliyat yuritib kelmoqda.

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi”ning asosiy maqsad va vazifalari quyidagilardan iborat:

-         O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish sohasining yaratilish tarixini, rivojlanishi va taraqqiyotini nafaqat O’zbekiston Respublikasida, balki butun jahonga targ’ib qiluvchi soha muzeylarini va ularning hududiy filiallarini tashkil etish, qo’llab-quvvatlash va rivojlantirish, ular faoliyatlarini yo’lga qo’yish;

-         mamlakatimizda pochta, telefon-telegraf, radio aloqa, radio eshittirish va televideniye xizmatlarining tashkil etilishi hamda rivojlanish bosqichlarini keng ommaga yetkazish;

-         muzeylarda saqlanib kelinayotgan sohaga oid noyob va nodir eksponatlarni avaylab-asrash, o’rganish, boyitib borish va targ’ib qilish;

-         Ta`sischilar va Vasiylik kengashi azolarining homiyligi ko’magida saqlanayotgan soha tarixiga oid muzeybop materiallar, hujjatlar, axborotlar, ma`lumotlar, ko’rgazmalar va eksponatlarni targ’ib qilish maqsadida turli tadbirlar tashkil etish.

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi” o’z maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda, 2013 yil davomida amalga oshirilgan chora-tadbirlar quyidagilardan iborat:

Jamoat fondi tomonidan soha faoliyatiga doir 40 dan ziyod yirik anjuman, press-konferensiya, taqdimot va boshqa turli yig’ilishlar yuqori saviyada o’tkazildi. Jumladan:

- 14 yanvarda O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Amerika Qo’shma SHtatlari aloqa ma`muriyati vakillari bilan hamkorlik uchrashuvi;

- 23-24 yanvarda “Koreya telekom” vakillarining “O’zbektelekom” AK mutaxassislari bilan uchrashuv;

- 30 yanvarda “e-Hujjat” elektron hujjat aylanish tizimining taqdimoti;

- 7 may – aloqachilarning kasb bayrami nishonlanishi munosabati bilan, mukofotlash marosimi bo’lib o’tdi;

- 30 mayda e-kommunal.uz  veb-sayti orqali olib borilayotgan ishlar hamda kommunal va obodonlashtirish sohasida amalga oshirilayotgan ishlarga bag’ishlangan yig’ilish bo’lib o’tdi;

- 13 iyunda “Elektron hukumat” tizimini joriy qilishda amalga oshirilishi zarur bo’lgan ishlar, jumladan, elektron hujjat aylanishini kuchaytirish, ixtisoslashtirilgan bo’linmalar tashkil qilish, davlat xizmatlarini  inventarizatsiyalash va interaktiv ko’rinishga o’tkazish” mavzuida seminar;

- 12 iyulda O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunchilik palatasi axborot va kommunikatsiya texnologiyalari masalalari qo’mitasining “Davlat hokimligi va boshqaruvi organlari faoliyatining ochiqligi to’g’risida” mavzuida muloqot;

- 13 avgustda “2013 domen UZ” press-konferensiyasi;

- 5 sentyabrda  Butun Jahon banki assotsiatsiyasining seminar yig’ilishi;

- 23 sentyabrda an`anaviy tarzda AKT haftaligi doirasida o’tkazilgan press-konferensiya.

O’tkazilgan tadbirlarning aksariyati Respublikada kompyuterlashtirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, raqamli va keng formatli telekommunikatsiya aloqa vositalari hamda Internet tizimini yanada  rivojlantirish bo’yicha sohaga doir asosiy voqealarga bag’ishlangandir.

SHuningdek, tasdiqlangan reja-jadvallar asosida Toshkent axborot texnologiyalari universitetining professor–o’qituvchilari ishtirokida Muzeyning anjumanlar zalida hamda ekskursiya davomida talabalar uchun turli mavzularda seminar-o’qishlar o’tkazilib kelinmoqda.

“Aloqa tarixi muzeyi” O’zbekistonning nufuzli muzeylari qatoridan munosib o’rin egallab, ochilishidan to hozirgi kungacha bo’lgan davr mobaynida muzeyga tashrif buyuruvchilar soni 2013 yil yakuni bo’yicha  50 mingga yetdi, yil davomida 14 318 tashrifchilarga xizmat ko’rsatildi.

Muzeyda saqlanayotgan eksponatlar soni 7136 donani tashkil etmoqda. Muzeyda saqlanayotgan va namoyishga qo’yilgan muzey kolleksiyalari va eksponatlariga SKM-muzey avtomatlashtirilgan dasturi asosida 5 mingdan ortiq elektron pasportlar yaratildi.

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi” boshchiligida har yili kamida uchta yangi ekspozitsiya yaratiladi. Jumladan, 2013 yilda:

-         “Pochta otkritkalari va varaqchalari” ekspozitsiyasi;

-          XX asrda muomalada bo’lgan 35 dona telegrammadan iborat ekspozitsiya;

-          1918 yildan boshlab bugungi kunga qadar bo’lgan davrni o’z ichiga olgan “Soha rahbarlari” ekspozitsiyasi yaratilib, muzeyga tashrif buyuruvchilar e`tiboriga havola etildi.

-         Ikkinchi va uchinchi qavat oralig’idagi devorga, soha tarixi va rivojlanishiga bag’ishlangan panno joylashtirildi.

SHuningdek, Jamoat fondi hamda muzey hodimlari tomonidan tinimsiz ravishda izlanishlar olib borilib, bir necha yangi zamonaviy ekspozitsiya yaratish boshlab yuborilagan va muzeyni takomillashtirish bo’yicha 2014 yil uchun mo’ljallangan reja-dasturga kiritilgan.

Bulardan, XX asrda ishlab chiqarilgan 15 dona noyob radioqabulqilgichlardan iborat to’plam kolleksioner V.Kortunov tomonidan muzeyga topshirilgan eksponatdan tashkil topgan ekspozitsiya yaratish bo’yicha dizayn ishlab chiqilgan. Hozirda ushbu dizaynga muvofiq ekspozitsiya yaratish ustida ish olib borilmoqda.

Muzeyning asosiy kirish qismiga eski va zamonaviy ko’rinishdagi soha rivojlanish tarixini aks ettiruvchi slaydlar joylashtirilib, yangi ekspozitsiya yaratish ishlari davom etmoqda.

Toshkent shahar Sergeli tumanidagi “Yoshlar saroyi” binosida joylashgan P.Grabovskiy va I.Belyanskiylarning “Elektron televideniye” ekspozitsiyasi saroy rahbariyati bilan kelishilgan holda muzey tasarrufiga o’tkazildi.

Shu bilan birga, yil davomida ommaviy axborot vositalari (Infocom.UZ jurnali)da “Aloqa tarixi muzeyi” rukni ostida soha tarixiga oid maqolalar chop etildi.

Muzeyga tashrif buyuruvchilar uchun o’zbek, rus va ingliz tilida ekskursiyalar tashkil etilmoqda.

Jamoat fondining yana bir muhim vazifalaridan biri Respublika bo’ylab soha muzeylarini yaratish va mavjud muzeylarni takomillashtirish yuzasidan Xorazm viloyatida joylashgan Xiva aloqa tarixi muzeyi rekonstruksiya qilinib, muzey binosi qayta ta`mirlanib, barcha ekspozitsiyalar hozirgi zamon talablariga to’liq javob beradigan qilib tashkil etildi hamda Toshkentdagi “Aloqa tarixi muzeyi” saqlovi zahirasidan 45 xildagi 82 dona noyob eksponatlar yuborildi. Xiva aloqa tarixi muzeyi hozirda muhtasham va ko’hna binoda zamonaviy va qiziqarli ekspozitsiyalarga boy muzey bo’lib, muzeyning tantanali ochilish marosimi o’tkazilgadan so’ng, tashrif buyuruvchilarning hayratiga sabab bo’lishi shubhasizdir.

Jamoat fondi boshchiligida “Aloqa tarixi muzeyi” Respublikamizdagi ko’zga ko’ringan muzeylar qatorida muntazam ravishda nufuzli ko’rgazma va yarmarakalarda qatnashib kelmoqda.

Bulardan, ananaviy “Ipak yo’lidagi turizm” 19-Toshkent xalqaro turistik yarmarkasida o’z eksponatlari bilan ishtirok etib, bir qator chet el delegatsiyalari qiziqishlariga sabab bo’ldi.

Uch kun davomida o’tgan yarmarka doirasida O’zbekiston, Birlashgan Arab Amirliklari, Indoneziya, Ispaniya, Rossiya, Tailand, Fransiya, Xitoy, Chexiya, Sloveniya, Shveytsariya, Vetnam, Turkiya, Turkmaniston, Xindiston kabi ko’plab mamlakatlardan yetti yuzdan ortiq firma va kompaniya vakillari ishtirok etdi.

Yarmarkada tashkil etilgan ekspozitsiyamizga qiziqish bildirgan chet ellik mehmonlar muzeyga tashrif buyurib, rus va ingliz tilida olib borilgan ekskursiyadan mamnun bo’lib, mehmonlar kitobiga o’zlarining iliq fikrlarini Jamoat fondi hamda Muzey ma`muriyatiga bildirib o’tdilar.

“Aloqa tarixi muzeyi” faoliyati bilan Internet orqali ham tanishish imkoniyati mavjud. Bu borada muzey bo’ylab yaratilgan Virtual tur muzey veb-saytiga joylashtirildi. Shu bilan birga, “Aloqa tarixi muzeyi” to’g’risidagi ma`lumotlar, muzeyda o’tkazilgan tadbirlar, o’quv seminarlar, turli yo’nalishlardagi yig’ilishlar to’g’risidagi yangiliklar ham saytga muntazam joylashtirilib borilmoqda.

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi” o’z harajatlarini Vasiylik kengashi raisi tomonidan tasdiqlangan smeta harajatlari asosida amalga oshiradi.

Jamoat fondiga 2013 yilda soha korxona va tashkilotlari hamda mobil aloqa kompaniyalari tomonidan jami 398,0 million so’m miqdorida homiylik yordami ko’rsatildi.

2013 yil uchun tasdiqlangan smeta harajatlaridan, haqiqatda jami 359,2 million so’m mablag’ sarflandi. Bundan, ekspozitsiya va stendlarni yaratish, yangilashga 14,5 million so’m, Fond va muzeyning boshqa harajatlari uchun 299,9 million so’m, ekspluatatsiya harajatlari 9,6 million so’mni tashkil etdi.

Jamoat fondi ma`muriy harajatlarining jami summasi fondning barcha harajatlari summasining yigirma foizidan oshmagan.

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi” har chorak yakuni bo’yicha Vasiylik kengashi azolariga bajarilgan ishlar, amalga oshirilgan chora-tadbirlar hamda sarflangan harajatlar to’g’risida ma`lumot berib boradi.

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi tarixi va merosi jamoat fondi” o’z Ustavida belgilangan maqsad va vazifalarga asosan, hamda  O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining qaror va farmonlariga, Vazirlar Mahkamasining qaror va farmoyishlariga, shuningdek, O’zbekiston Respublikasi aloqa, axborotlashtirish va telekommunikatsiya texnologiyalari davlat qo’mitasi qarorlari, buyruq va farmoyishlariga asosan faoliyat yuritadi.

MOBIL ALOQAGA 40 yil

Joriy yilning 3 aprelida butun dunyoda mobil telefondan amalga oshirilgan birinchi so’zlashuvning 40 yilligi nishonlanmoqda.

1973 yil 3 aprelda amerikalik muhandis Martin Kuper “Motorola” kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan birinchi mobil apparat namunasidan telefon qilib birinchi mobil so’zlashuvni amalga oshirdi.

Telefonning og’irligi – 1,15 kg, uzunligi esa – 22,5 sm tashkil etgan edi.

9 октябр – Умумжаҳон почта кунига бағишланган
махсус хотира тамғасини сўндириш тўғрисида

ПРЕСС-РЕЛИЗ

Умумжаҳон почта куни – Бирлашган Миллатлар Ташкилоти тизимида нишонланадиган халқаро байрам кунидан бири ҳисобланади.
Умумжаҳон почта иттифоқи Берндаги штаб билан биргаликда умумжаҳон почта хизматларини тўғри ишлашини йўлга қўйиш учун 1874 йил 9 октябрда ташкил қилинган, унинг таркибига 191 мамлакат киради.
1994 йилдан бошлаб Ўзбекистон Республикаси Умумжаҳон почта иттифоқининг тўла ҳуқуқли аъзоси ҳисобланади.
2010 йилда Умумжаҳон почта иттифоқининг ташкил топганига 136 йил ва Ўзбекистон Республикасининг Умумжаҳон почта иттифоқига аъзо бўлганига 16 йил тўлади.
Умумжаҳон почта иттифоқининг статистик маълумотларига кўра жаҳон почта бозорида ёзувли хат-хабарлар сегменти 450 млрд. почта жўнатмаларини ташкил этади, булардан 440 млрд. ички режим ва 10 млрд. халқаро режим жўнатмаларидир. Ушбу бозорда почта посилкалари сегменти 5 миллиардни ташкил этади.
Мамлакатлар ушбу жўнатмаларни мўтадил жўнатилишини таъминлаш мақсадида 650 мингдан ортиқ доимо амалдаги почта ташкилотларини ўз ичига олган Иттифоқ аъзолари ягона тармоқни ташкил этишди. Бу бўлинмаларда 5,5 миллион ишчилар ишлайди.
Яқиндагина кимдир почта хизматларини йўқолиб кетишини башорат қилган, аммо ҳозирда улар жуда зарур бўлиб қолди. Уларни Интернет ҳам, электрон почта ҳам ўрнини боса олмади. Аксинча, улар почта хизматлари учун янги қулай имкониятларни яратиб берди. Биз, турли хил алоқа воситалари бир бирини тўлдириб турган даврда яшаяпмиз. Почта майдони фақатгина Онлайн режимида харид ва таклиф қилувчиларга, балки янги технологиялардан фойдаланишни билмайдиган ва почта, ташқи дунё билан алоқада бўлиш учун ҳаётида зарур аҳамиятга ега бўлганларга ҳам керакли хизматларни кўрсатади.
Ушбу байрамга “Ўзбекистон почтаси” ОАЖ ҳамда Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги билан ҳамкорликда Умумжаҳон Почта Иттифоқи Халқаро бюросида тадқиқ қилинган Умумжаҳон почта кунининг логотипи тасвири билан махсус хотира тамғаси тайёрланди ва амалга киритилди.
Махсус хотира тамғасининг биринчи планида почтанинг универсал рамзи ҳисобланган иккита маркада почта жўнатмаларини алмашинаётган одамлар тасвирланган. Ушбу тасвирда улар чегарани кесиб ўтаётгандек, бу билан почта алмашинуви нафақат ҳудудий чегаралар доирасида балки ундан ташқарида ҳам ҳаммабоплигини намойиш этишмоқда.
Махсус хотира тамғасида “9 OKTABR UMUMJAHON POCHTA KUNI” ёзуви ва тамғанинг керакли реквизитлари «O`ZBEKISTON» – давлатнинг номи, «TOSHKENT POCHTAMT» – сўндириш ўтказиладиган почта ташкилотининг номи ва «09.10.2010» – махсус хотира тамғасини сўндириш санаси кўрсатилган.
Махсус хотира тамғасининг ўлчами 30х30 мм. Тамға эскизи дизайнер Е.Карцевич томонидан тайёрланди.

Tarix

Turkiston o’lkasida aloqa sohasining  rivojlanish tarixi (qisqacha)

Pochta

Avvalgi o’tgan  davrlarda mamlakatlar, shaharlar bilan o’zaro  aloqalar o’rnatish, xabar va axborotlar almashish va tarqatish ishlarini  amalga oshirish masalalari chuqur tarixga ega.

Qadimdan xabar almashuvining xar hil turlari bo’lib, jumladan, ovozli ya`ni nog’ora sadolari, olovli, tutunli, yoruqlik nurlaridan foydalanish, kabutarlar yordamida xabar almashish hamda karvonlar orqali estafeta usuli  bilan kerakli ishlar tashkil etilgan.

O’tgan asrlarda davlatlar, shaharlar va zarur joylar bilan aloqa o’rnatish, axborot almashish, xabar yuborish, o’zaro muloqot ishlarini  tashkil etish Buyuk Ipak Yo’li orqali amalga oshirilganligi haqidagi ma`lumotlar  Arastuning qadimiy qo’lyozmalarida o’z ifodasini topgan.

Qadimda choparlar yordamida Buyuk Ipak Yo’li orqali axborot almashish ishlari yo’lga qo’yilgan. Ushbu karvon yo’li bo’ylab, xar 15-20 kilometr oraliqda  alohida pochta stansiyalari (rovotlar)  bo’lib, ushbu stansiyalar maxsus xarbiylar tomonidan  qo’riqlangan. Maxsus choparlik xizmatini o’tovchilar xonlikning maxsus  kumush yoki bronzadan yasalgan  3-6 santimetrli, egalari nomi  ko’rsatilgan tamg’alar bilan ta`minlangan. Mazkur tamg’alar choparlarga karvon yo’llari va belgilangan yo’nalishlarda erkin harakatlanishlari, xonlik pistirmalaridan  bemalol o’tish, pochta  stansiyalarida ovqatlanish, otlarni almashtirish, dam olish va o’zidagi  barcha axborotlarni keyingi choparga uzatish imkoniyatlarini bergan.

Mo’g’ul-Tatar hukmronligi davrida qo’llanilgan ushbu estafeta orqali axborot almashish ishlari qulay, ishonchli va sifatli bo’lganligi sababli, uzoq muddatlargacha, ya`ni Temuriylar davridan to XIX asrgacha qo’llanib kelingan hamda ushbu  yo’nalish pochta xizmatining rivojlanishiga asos bo’lgan. Stendga qo’yilgan xaritada XVII asr boshida Imomqulixon zamonida davlatlar chegaralarining bo’linishi ko’rsatib berilgan.  Xiva, Qo’qon Xonliklari va Buxoro Amirligi hamda chegaradosh bo’lgan davlatlar bilan Buyuk Ipak yo’li orqali axborot va ma`lumotlarni yuborish hamda tijorat ishlari  amalga  oshirilgan yo’nalishlar ko’rsatilgan.

O’rta davrlarda, shu jumladan, XVIII asrga kelib,  pochta jo’natmalari ot arava yoki piyodalar bilan  ayrim holatlarda esa  savdo karvonlari orqali yetkazib berilgan.

O’tgan davrlardagi oddiy aholi qatlami bir –birlari bilan faqat og’zaki xabar almashib turganlar.

XIX asr oxirlariga kelib, O’rta Osiyoda yozma yoki og’zaki ma`lumotlarni yuborish juda qiyin ahvolda bo’lib, qo’llanilayotgan imkoniyat  va choralarga moslashish ham  juda murakkab edi. Pullik xizmatning asosini yozma jo’natmalar va ularni joylarga yetkazish tashkil etardi.

Aholiga xizmat ko’rsatadigan maxsus aloqa korxonalari, pochta xizmati uchun mo’ljallangan  pochta qutilari  ish hajmining juda kamligi sababli ochilmagan. Pochta almashinuvi asosan hukumat korrespondensiyalarini  yetkazib berish  bo’yicha ishlarni amalga oshirilgan.

XIX asrning ikkinchi yarmida  O’rta Osiyoni Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi, Turkiston general-gubernatorligi va Turkiston xarbiy okrugining tashkil etilishi, ushbu hududlarning taraqqiyot  yo’lini ochib berdi, iqtisod va ma`lumotlar almashish ishlari hamda elektr aloqa sohasining rivojlanishiga asos bo’ldi.

Turkistonda iqtisodiy munosabatlari bilan ajralib turgan aholi yashash punktlari bilan shaharlari o’rtasida yangi pochta traktlari qurildi. Pochta aloqa tarmog’i asosan shaharlarni qamrab oldi, shaharlarda pochta qutilari o’rnatildi, lekin qishloq joylarida pochta xizmatlari deyarli yo’q edi. Viloyatlardagi ayrim joylari gubernatorlar pochtasidan foydalanmaslik maqsadida, viloyat idoralari bilan pochta korrespondensiyalarini almashib turish maqsadida o’zlarining pochta bo’limlarini ochishga majbur bo’ldilar. Pochta xizmatlarini ko’rsatish juda past darajada edi: korespondensiya juda kech muddatlarda egalariga yetkazib berilgan, yetqazish yo’llari orqali  yurishda ko’p  qiyinchiliklar mavjud edi. Shuning uchun pochtani joylarga yetkazish maqsadida asosan otli, tuyali aravalardan foydalanilgan.

Aravalar orqali yuborilayotgan korrespondensiyalarning maxsusligi, muhimligi va qiymatiga qarab, 2 tadan 10 tagacha qurollangan soqchilar   aravalarni qo’riqlab borishgan. Bu xizmat turi bilan 1865 yildan 1888 yilgacha pochta aloqa xizmatlari ko’rsatilgan.

O’zbekiston hududida, 1888 yildan boshlab, pochta aloqasi temir yo’l transporti orqali amalga oshirilgan.

Telegraf va telefon aloqasi

Pochta aloqa xizmati  rivojlana boshlagan  bir vaqtlarda bosqichma-bosqich telegraf aloqasi ham rivojlana boshladi.

1873 yil iyun oyida Turkistonda Toshkent- Orenburg yo’nalishi bo’yicha birinchi xalqaro telegraf aloqasi ishga tushirildi. 1876 yilda Turkistonning katta shaharlaridan: Samarqandda, Yangi Marg’ilonda, Katta –Qo’rg’onda telegraf aloqasi tashkil etildi. 1884-1900 yillarda Buxoro amirligi va Xiva xonliklarida ham telegraf liniyalari ochildi. 1901 yilda Qo’qon-Andijon, Namangan-Chust shaharlari o’rtasida telegraf aloqa liniyalari ishga tushirildi.

Telegraf aloqasi rivojlanayotgan bir vaqtda aloqa uskunalarini o’rtanish imkoniyatiga ega bo’lmagan tog’liklarda hamda bir-birlari bilan kesishgan vodiylarda aloqaning boshqa turidan-geliografik  aloqadan foydalanish imkoniyatlari ochildi.

Mazkur aloqa xizmati  faqat bir-birini to’g’ridan-to’g’ri ko’rish imkoniyatlari bo’lgan vaqtlarda, ya`ni  bahor-yoz oylarida qo’llanilgan. Chunki shu  aloqa xizmatini tashkil etish uchun kunduz kunlari quyosh nuridan, kechalari esa ochiq alanga yoki oyning yoruqlik nurlaridan foydalanilgan. Morze telegraf alfavitiga monand bo’lgan yoruqlik dastasi  60 vyorst masofagacha bo’lgan maxsus aylanma uskunasiga o’rnatilgan oynalar yoki oynaga tushyotgan tasvirlar orqali yuborilgan.

Turkistonda  iqtisodning sezilarli  o’sishi,  shaharlarda sanoat, bank-moliyaviy tashkilotlari, tijorat korxonalari faoliyat ko’rsata boshlashi  o’lkada  shahar va shaharlararo telefon aloqasining asta-sekin rivojlanishiga  katta asos  bo’ldi.

1887 yilda Okrug boshlig’i xonadoni bilan Toshkent pochta-telegraf idorasi o’rtasida telefon aloqasi tashkil etildi.

1891 yil iyulda Turkiston pochta-telegraf okrugi boshlig’i bilan Turkiston general-gubernatori o’rtasida g’aznadagi mablag’lar hisobidan  Toshkent telefon tarmog’ini tashkil etish bo’yicha muzokaralar bo’lib o’tdi  va 1891 yilda Toshkent shahrida umumiy foydalanish imkoniyatlarini  beruvchi telefon tarmog’i tashkil etildi. Shu tufayli, 1901 yilga kelib, Toshkentda telefon  aloqasi xizmatidan foydalanuvchilar soni  55 nafarga etdi.

1904 yil 7 sentabrda 200 raqamli “Simens va Galske” tizimidagi  birinchi qo’l bilan boshqariladigan telefon stansiyasini ekspluatatsiyaga qabul qilish  bo’yicha kerakli hujjatlar imzolandi.

1904 yilga kelib, Toshkent shahrida birinchi davlat telefon stansiyasi ishga tushirildi.

Toshkent shahridan keyin shunday telefon stansiya Samarqand shahrida qurildi.

1907 yilda esa  telefon tarmog’ida va telefon apparatlarda  bo’layotgan nosozliklarni bartaraf etish uchun Toshkent shahrida shaxsiy telefon ustaxonasi ochildi.

1895 yilda Xiva xoni Muhammad Rahimxonning topshirig’iga ko’ra,  Xiva shahrida birinchi shaxsiy telefon stansiyasi ishga tushirildi. Ushbu qo’l bilan boshqariladigan stansiya 20 nomerli bo’lib, mahalliy batareyali, “Eriksson” Shved firmasi  tomonidan ishlab chiqilgan edi. 1917 yilga kelib, Xiva shahrida  100 ga yaqin telefon  nomerlaridan foydalanish  imkoniyatlari ochildi.

1901 yil 26 iyulda  Turkiston Ichki ishlar vazirligi tomonidan xususiy tadbirkorlarga shahar telefon stansiyalarini qurish, ishga tushirish va  ekspluatatsiya qilish huquqi berish  haqidagi farmoyishi imzolandi. 

1911 yilda  Turkistonda  hammasi bo’lib  85 ta aloqa  korxonalari bo’lgan. Bitta korxona xizmatidan foydalanishning o’rtacha zichligi aholi soni 58 ming bo’lgan vaqtda 17,6ming kv.verstani tashkil etgan.

Toshkent shahar telefon tarmog’idagi abonentlar soni 708 taga yetib, undan 54 tasi shaharning eski qismiga to’g’ri kelardi. Shuningdek, 4 ta telefon-avtomat: Temir yo’l vokzali, Toshkent tovar stansiyasi, Voskresensk bozori va shahar boshqarmasiga qo’yildi.

1914 yilga kelib, Toshkentda  942 abonent va 5 telefon-avtomat bo’lib, telefon-avtomatlar yuqorida ko’rsatilgan joylardan tashqari, Tovar idorasiga ham o’rnatildi. 1915 yilda shahar eski chegarasini telefon aloqasi bilan  ta`minlash maqsadidada 60    nomerli  qo’shimcha telefon stansiyasi qurildi.

XX asr birinchi yarmiga kelib, telegraf  aloqasi  xizmatini ko’rsatayotgan  korxonalar  aholi tomonidan tushayotgan  oddiy buyurtmalarni ham bajara olmay qoldilar. O’sha davrda o’lkaning har bir aholisiga o’rta hisobda 0,25 ta telegramma to’g’ri kelib, ushbu ko’rsatgichni  Markaziy yevropa  regionlaridagi ko’rsatgichlar  bilan taqqoslaganda, ancha miqdorda kam edi.

Katta hududlar, jumladan, Qoraqalpog’iston, Qashqadaryo, Surxandaryoda yashayotgan  aholi telefon aloqasi  xizmatidan foydalanish imkoniyatiga ega emas edi

1917 yil boshlarida 10 ta  ishlayotgan telefon stansiyalaridan 9 tasi xususiy shaxslarga tegishli bo’lib, ular  asosan aloqa xizmatlaridan  tijorat ishlarini olib borishda foydalanishgan.

O’rtacha hisobda, bitta telefon aloqa stansiyasi  6400 kv.km maydonda istiqomat qilayotgan 150 minggacha bo’lgan aholiga xizmat ko’rsata olgan.

 1917 yilda Turkiston Respublikasi Pochta  va Telegraf Xalq Komissariati (Narkompochtel) tashkil etildi va ushbu  Komissariatga aloqa korxonalari xizmatlaridan unumli va samarali foydalanish ishlarini tashkil etish, pochta, telegraf, radio, telefon aloqasi xizmatlari hamda  boshqa turdagi barcha aloqa inshootlarini qurish va ekspluatasiya qilish jatumanlarini nazorat qilish vazifalari yuklandi.

Dunyoda ro’y berayotgan  bosqinchilik va fuqarolik urushi aloqa  sohasidagi  vositalarga ham  katta zarar keltirdi. 1918 yil yoz oyida  bir necha ming kilometr masofadagi hamma telegraf liniyalari ishdan chiqdi, bir qancha pochta-telegraf korxonalarida o’g’irliklar sodir etildi. Natijada, Turkistondagi 22 ta shahari bilan aloqa qilib kelayotgan Toshkent telegraf idorasi  1919 yil o’rtalariga kelib, faqat 6 ta shahar bilan aloqa qila  oldi.

1925 yilda  respublikada  hammasi bo’lib 51 ta aloqa korxonasi faoliyat ko’rsatayotgan bo’lsa,  1926 yilda ularning soni 250 taga, 1927 yilda esa 392 taga yetkazildi.

O’zbekistonda shaharlararo telefon aloqasi xizmatlari 1924 yildan boshlanib, o’sha vaqtda  Toshkent va Samarqand shaharlari o’rtasida birinchi havo aloqa  liniyasi  ishga tushirildi.Telefonlashtirish sohasida bo’layotgan sezilarli va ahamiyatli o’zgarishlar, muvaffiqiyatlar 1926 yilda Toshkent-Samarqand, Samarqand-Dog’bit-Kattako’rg’on oralig’idagi aloqa liniyalarining  ekspluatatsiyaga qabul qilish hamda shaharlararo simlar va shahar telefon tarmog’iga o’rnatilgan  uskunalarni, aloqa vositalari va telefon simlarini joriy ta`minlash bo’yicha olib borilayotgan ishlar natijasida bo’ldi.

1930 yilda Toshkent-Andijon  shaharlari o’rtasida bimetall zanjir bilan shaharlararo  aloqa xizmati  tashkil etilib, mazkur liniyalar orqali Toshkent shahrini  Qo’qon va Farg’ona shaharlari bilan ham  aloqa o’rnatishi  yo’lga qo’yildi. Shundek, Toshkent shahri bitta kanal orqali Samarqand shahri bilan shaharlararo so’zlashuv imkoniyatiga, Andijon, Farg’ona va Qo’qon shaharlari bilan esa jadval asosida aloqa qilish imkoniyatiga ega bo’ldi. Bundan tashqari, Toshkentning o’ziga yaqin Pskent, To’y-tepa, Oqqo’rg’on, Oronikidze (Qibray) tumanlari bilan aloqa o’rnatishi bo’yicha  ham kerakli ishlar  olib borildi.

Shular bilan bir qatorda, telegraf aloqasini yanada takomillashtirish  maqsadida  malum ishlar  amalga oshirildi.

1929 yilga kelib, telegraf liniyalarini qurish  uchun 41600 dona ustunga buyurtma berildi va Moskva-Toshkent yo’nalishi bo’yicha  bronza telegraf magistrali  qurilishi boshlandi. Shuningdek, Samarqand-Buxoro, Buxoro-Chorju yo’nalishini xrom-bronzali zanjir bilan, Qo’qon-Xovost, Samarqand-G’uzor,Termiz-Jarqo’rg’on, Qovunchi-Mirzacho’l, Yangi qo’rgon-Jizzax, Dushanbe-Termiz va h.k.z shaharlari bilan esa po’lat zanjirlar orqali  shaharlararo aloqa o’rnatish uchun zarur ishlar amalga oshirildi.

1930-1931 yillarda Pastarg’om, Norpoy, Bulung’ur, Angren, Xatirchi, Buvayda, Mang’it va boshqa tuman markazlari bilan aloqa o’rnatish maqsadida, havo telefon- telegraf liniyalari qurildi. Umuman  olganda, aloqa sohasida simlardan  foydalanish miqdori 24% ga,  kabellardan  foydalanish esa 65% oshdi.

Shahar telefon tarmog’ining keskin rivojlanishi qo’l bilan boshqariladigan telefon stansiyalarni avtomatik telefon stansiyalarga almashtirish zaruratini  ko’rsatdi. Shuning uchun avtomatik telefon stansiyalarini (ATS) qurish va ularni ekspluatatsiyaga topshirish jatumanida  ratsional tizimli ATS larni tanlash eng  muhim masalalardan biri edi. Tanlov yakuniga ko’ra, 1932 yil 8 sentabr kuni Toshkent shahrida  5000 nomerli ”L.M.Eriksson” nomli shved firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan va mashina tizimi bilan ishlaydigan birinchi avtomatik telefon stansiya -ATS-3 ishga tushirildi. Ushbu avtomatik telefon  stansiya deyarli 30 yil davomida Toshkentda  yakka ATS timsolida ishladi va  keyinchalik davr talabiga muvofiq,  uning  umumiy sig’imi 10 000 nomergacha yetkazildi.

Shu bilan bir qatorda, 1932 yilda Moskva-Toshkent yo’nalishi bo’yicha shaharlararo magistral liniyasining qurilishi boshlanib,  ushbu ishlar 1939 yilga borib  yakunlandi.

  Ko’rilayotgan chora-tadbirlar natijasida, O’zbekistonda aloqa sohasining jadal  rivojlanishiga erishildi.

 1936 yilga kelib, shaharlarda 227 ta yangi pochta aloqa bo’limlari va qishloq joylarida 40 ta agentlik bo’limlari ochildi. Natijada,  Respublikada 471 ta pochta bo’limlari ishlay boshladi. Qishloqda ishlayotgan  pochtalonlar velosipedlar bilan ta`minlandi. 1936 yilda Respublikaning aloqa sohalaridagi  o’sish koeffitsenti 11% ni tashkil etdi.

Telefon tarmoqlarida  ham  abonentlarga xizmat ko’rsatish sifati ancha yaxshilandi.

1936 yilga  1 yanvar holatiga ko’ra, telefon aloqasining  texnik ko’rsatgichlari: texnik sabablarga  ko’ra to’xtash koeffitsienti, aloqa tizimda bo’layotgan uzilishlar 1932 yilga nisbatan ikki barobarga kamaydi hamda aloqa vositalari bilan ta`minlangan  shahar va tuman  markazlarini  Toshkent shahri bilan uzluksiz aloqa qila olish imkoniyatlariga erishildi.

Umuman 1934 yilda  respublikada 109 ta  aloqa korxona  va idoralari  bo’lib, organ xodimlariga  4 ta va o’ndan ortiq telefonlar  o’rnatilgandi.

1934 yilda Toshkentda aholining zich joylashganligini inobatga olgan holda, telefon aloqa tarmog’ini  10000 nomergacha kengaytirish qarori qabul qilindi va  Toshkent ATS ni to’liq o’zini-o’zi boshqarish (Xozraschet) hisobiga o’tkazish  taklifi berildi.

1935 yilda tuman markazlari bilan  40%  qishloq kengashlari (selsovet),  50%  sovxozlar  va 81,2%  mashina-traktor stansiyalari telefon aloqasidan foydalanish imkoniyatiga ega bo’ldilar.

Aloqachilar shu kabi  jamoalarni to’liq telefon aloqasi bilan ta`minlash uchun barcha kerakli  chora-tadbirlarni ko’rishdi va 20 ta tuman markazlarida  yangi telefon stansiyalari qurildi.

Shu bilan bir qatorda, shaharlararo telefon aloqasini rivojlantirishga ham kerakli e`tibor qaratila boshlandi. Respublikadagi 17 ta shaharlararo telefon stansiyasi, 70 ta so’zlashuv punktlari ekspluatatsiyaga qabul qilindi.

 Telegraf  aloqasi  bo’yicha olib borilayotgan tinimsiz  ishlar natijasida, ushbu sohaning sifat ko’rsatgichlari ham yaxshi tomonga o’zgara boshladi.

Toshkent Markaziy Telegrafida telegrammalarni tezroq joylarga yetkazish,  ish jatumanida yo’l qo’yilayotgan  kamchiliklarni bartaraf etish hamda  nuqsonlarni kamaytirish bo’yicha ishlar olib borildi. Telegraf aloqasi Respublikaning Toshkent shahridan  boshqa shaharlarida ham rivojlana boshladi.

1935 yilda Shaharlararo Telefon Stansiyasi  (MTS) Markaziy Telegraf  tassarufidan chiqarilib,  unga mustaqil korxona maqomi berildi.

1937 yilda O’zbekiston  aloqa boshqarmasi O’zSSR ning Xalk Komissariati  Ittifoqining  vakolatli Aloqa Xalq Komissariati boshqarmasiga aylantirildi.

1946 yilning martidan boshlab, Aloqa Xalq Komissariati boshqarmasi  Respublikalar  Ittifoqi  Aloqa vazirligining  (Ministerstvo svyazi SSSR)  O’zbekistondagi  vakolat boshqarmasi sifatida ishlay boshladi.

1991 yilda O’zbekiston Respublikasi Mustaqillikga erishganidan so’ng, 1997 yilda O’zbekiston aloqa vazirligi O’zbekiston pochta va telekominikatsiyalar agentligiga aylantirildi. 2002 yilda esa O’zbekiston pochta va telekominikatsiyalar agentligi O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi etib qayta tashkil etildi.

Mamlakatimizdagi  xalq xo’jaligi  va aholining pochta,telegraf va telefon aloqasi xizmatlariga bo’layotgan  talab va ehtiyojlarini to’liq  va  sifatli ta`minlanishida  ushbu sohalar bo’yicha bo’layotgan rivojlanish va ijobiy  o’zgarishlar katta ahamiyatga ega bo’ldi.

Radio eshittirish

Birinchi radio ixtiro qilingan yil deb 1895 yilni  etirof etishgan. Jahonda 1895 yil 7 mayda birinchi marotaba Aleksandr Stepanovich Popov tomonidan uchqunlik radiouzatgich ixtiro qilib, u  o’z laboratoriyasida radiosignallarni masofalarga  simsiz uzatish ishlarini namoyish qilgan.

1902 yilda Rossiya Pochta va Telegraf Boshqarmasi Angliya “Markoni” radiotexnika  firmasi bilan hamkorlikda tijorat radiostansiyalarini qurish, xalqaro konvensiyalarga barcha davlatlardagi ochiq dengizlarda harakatlanayotgan dengiz kemalarni dengiz  qirg’oqlari  bilan aloqa qilish imkoniyatlari bilan ta`minlashga chaqirdi.

1912 yilda umumiy foydalanish imkoniyatiga ega bo’lgan va Rossiya janubidagi dengiz kemalarni Aleksandrovsk-Petrovsk portlari bilan bog’lovchi radiotelegraf liniyalari ishga tushirildi, natijada dengiz kemalarini Kaspiy dengizining   o’ng va chap qirg’oqlari  bilan aloqa o’rnatish bo’yicha  imkoniyatlar yaratildi.

Ushbu punktlarda 300 kilometr uzunlik oralig’ida harakatlanadigan 1-kvtli uzatgichlar (peredatchik) o’rnatildi. Xuddi shu yo’nalishlar Turkistonda ham radioaloqalarning rivojlanishiga asos bo’ldi. Aynan shu 1912 yilda  “Kushka” qo’rg’onida uchqunli janubiy xorijiy  radiostansiya ishga tushirildi.

1915 yilda O’rta Osiyoda birinchi marotaba  Toshkentda katta quvvatli, uchqunli, qabul qilish –uzatish radiostansiyasi qurilib, ishga tushirildi. Katta elektromagnit bilan uchqunli razryad bo’lishi ta`minlandi. Uning quvvat bazasi akkumulyator batareyasi va ikkita 160 kvtli dizel generatordan iborat edi. Qalin simlar tizimi bilan nurli  antennalar orqali o’rnatilgan oltita  90 metrli metall machta 1914 yili  “Simens- Galske” nomidagi nemis firmasi tomonidan loyihalangan va qurilgan edi. Radiostansiyani qurish uchun kerak bo’ladigan 60 gektarli  yer maydoni temir yo’l vokzalidan uzoq bo’lmagan, shahar chegaraga yaqin  bo’lgan joydan tanlandi. Bu radiostansiyani qo’riqlash va xizmat ko’rsatish vazifasi radiostansiyadan uzoq bo’lmagan xarbiy polkning  xazinachisiga yuklandi.  Birinchi  radiogramma 1914 yilda Moskva–Toshkent–yo’nalishi bo’yicha harakatlanayotgan poyezd haqida edi.

Fuqarolik urushi va xarbiy bosib olishlar  sababli, Turkiston Respublikasida apparat boshqaruvlari markazlashtirildi. Mahalliy aloqachilarga yordam ko’rsatish uchun 1920 yilda  Moskvadan  Narkompochtel vakili 5 nafar radiotelegrafist, 2 nafar elektrotexnik hamda 10 ta radio-uskunalar bilan Turkistonga yuborildi. Apparatlar Samarqand, Xiva, Skobelev (Marg’ilon), Farg’ona, Krasnovodsk  shaharlariga o’rnatilib, ular orqali hududlar hamda Rossiya Federatsiyasining boshqa shaharlari bilan mustaxkam aloqa qilish imkoniyatlari yaratildi.

Fuqarolik urushi davrida Ittifoq Hukumatining topshirig’iga binoan, shoshilinch ravishda Ittifoqni Moskva shahri, Povoljya tumanlari hamda Kaspiy dengizi va ular orqali Baku va Turkistonga radioaloqa liniyalari o’rnatildi. 1919 yil dekabr oyidan boshlab, Xodinsk  shahridagi (Moskva viloyati) radiostansiya efirga Rossiya telegraf agentligining yangiliklarini bera boshladi. Toshkentdan esa javob telegrammasi “Ovoz tiniq, baland, hatto telefon membranasiga urayapti” degan mazmundagi matn yuborildi.

O’zbekistonda 1924 yildan boshlab, radioaloqa tezlik bilan rivojlana boshladi va qisqa muddatlarda  keng qamrovlarga ega  bo’lishiga erishildi. 1925 yildan boshlab, radiostansiyalarda tajribali sinov ishlari olib borildi. Lekin O’zbekiston SSRda  radioeshittirishlarning tashkil etilgan yoki “tug’ilgan kuni” deb 11 fevral 1927 yil belgilandi, chunki o’sha kuni yangi Toshkent radiostansiyasining tantanali ochilish marosimi bo’lib o’tgan edi.

Respublika miqyosida eng ahamiyatli voqealardan yana biri, 1929 yil sentabr oyida Toshkent shahrida  ochilgan Toshkent radiomarkazi bo’lib, bu markazning ochilishi respublikada radioeshittirish ishlarini  rivojlanishiga katta  asos bo’ldi.

Respublikada berilayotgan radioeshittirishlar juda katta  ko’lamdagi  aholiga tasir ko’rsatayotgani, 1931 yilda Toshkentda O’rta Osiyo Radioeshittirish Qo’mitasini tashkil etilishiga asos bo’ldi. Keyinchalik ushbu  Qo’mita  O’zbek Davlat Radiokomitetiga aylantirildi. 1932 yil 1 dekabr holatiga ko’ra, respublikadagi radionuqtalarning soni 1900 ta bo’lib, jumladan klub va choyxonalarda -176 ta, kolxoz, sovxozlarda va mashina-traktor stansiyalarida 583 ta, maktablarda- 15 ta tashkil etdi. Shuningdek, 655 ta shaxsiy  radionuqtalar qo’yildi. 

Shunday qilib, radio – madaniyatning eng muhim elementlari safiga kirib bordi.

1932 yilning oxiriga kelib, respublikada 5 ta qabul qilish va uzatish radiostansiyalari (Toshkent, Samarqand, Xiva, Termiz, Yangi Buxoro)  62,65 kvtli  to’qqizta uzatish moslamalari bilan ishga tushirildi.

1934 yilga kelib, respublika aholisi xar kuni 7,5 soat ichida  musiqali (49,3%), adabiy-dramatik (4,4 %), bolalar uchun (26%), o’quv-ta`limiy (6.6%), axborot (13,7%) ruknidagi eshittirishlarni eshitish imkoniyatlariga ega bo’ldilar.

Qishloq joylarida ham aloqa sohasi  keng ko’lamda rivojlana boshladi.  Shuningdek, mazkur yilda  Toshkent-Stalinobod (Dushanbe), Toshkent-Frunze (Bishkek) yo’nalishlari bo’yicha radiotelefon aloqasi ekspluatatsiyaga topshirildi.

1935 yilda Durmen aholi punktida 30 ta qisqa to’lqinli qabul qilish antennalari  bilan ta`minlangan,  60 gektar yerni egallagan, 2-sonli qabul qilish radiostansiyasi  ishga tushirildi. Shuningdek, Yalang’och aholi punkitida 15 ta antenna bilan jihozlangan 16 gektarli yerga joylashtirilgan  4-chi  sonli radiostansiya ekspluatatsiyaga qabul qilindi. Qabul qilish radiostansiyalarining ishga tushirilishi  bilan bir qatorda, ushbu yilda Yunusobod mavzesida 5-sonli uzatish radiostansiyasi qurildi. Bu radiostansiya 41 gektarli yerga joylashgan bo’lib, unga 16 ta  qisqa to’lqinli qabul qilish antennalari va 11 dona 5 dan 20 kvt quvvatgacha bo’lgan  uzatish antennalari joylashtirildi. Natijada, barcha ittifoqlardagi davlatlar poytaxtlari bilan aloqa bog’lash uchun radioaloqa kanallari tashkil etildi.

Aholiga ko’rsatilayotgan radio xizmatlar sifatini yaxshilash uchun  1936 yil yanvar oyida Yangi Urgench shahrida  Xorazm Radiokomitet okrugi tashkil etildi.

 1940 yilda katta quvvatli 1-chi radiostansiya asosida Toshkent RA va RE  direksiyasi tashkil etildi hamda ushbu direksiya  1941 yil 27 martda O’zbekiston RA va RE direksiyasiga aylantirildi.

Radio xizmatidan  keng ko’lamda foydalanish  imkoniyatlari  katta obektlar “Langar” kanali, Katta Farg’ona kanali qurilishida o’z samarasini berdi. 1940 yilning oxirlariga kelib, O’zbekistonda radionuqtalarning soni 72 mingtaga yetdi.

1941-1945 yillardagi urush davrida radiostansiya jamoasi  radioaloqa va radioeshittirish uskunalarining uzluksiz ishlashini ta`minlash uchun  juda katta hissa qo’shdilar hamda xarbiy avtomashinalarni harakatdagi radiostansiyalar bilan ta`minladilar. Shuningdek, Moskva shahrida qurilayotgan katta quvvatli radiostansiyasi qurilishida ishtirok etdilar.

O’zbekiston SRI (SSR) Vazirlar Kengashining ( Sovet Ministrov) 1946 yil 3 oktyabrdagi Qaroriga binoan, Toshkent viloyatining Toshkent tumanidagi O’rta-Ovul mavzesida katta quvvatli  radiotarqatish stansiyasini  qurish uchun 87,92 gektar yer ajratildi va qurilish ishlari boshlab yuborildi. Qurilish ishlari quruvchilar va kelajakda radiostansiyada ishlaydigan  xodimlari uchun  kompleks  yashash  poselkasini qurishdan boshlandi.  Shuningdek, bir vaqtda ikkita mustaqil ishlaydigan 6kvoltli elektruzatgich Bo’zsoy kaskad GESning 14-chi va 18-chi bo’linmalari o’rnatildi. 1949 yil dekabr oyida yuqoridagi obektlardagi  qurish-montaj va moslashtirish ishlari yakunlandi va  1950 yil 1 yanvardan  boshlab, katta quvvatli  RV-154 , 150 kvtli, uzun to’lqinli diapazon bilan ishlatishga  mo’ljallangan radiotarqatish  uzatgichini qurish ishlari boshlandi. Antennalar ikkita 240 metr balandlikka mo’ljallangan  metall machta bilan qurildi. Mazkur radiostansiya orqali berilayotgan birinchi dasturni Respublika radiotarqatish korxonasi tomonidan O’zbekiston hududiga (Buxorogacha) va chegaradosh respublikalarga ham tarqatish imkoniyatlari yaratildi.

Teletarqatish tarmog’ining (televideniya)  rivojlanishi

1907 yilda Peterburg texnologiya instituti  professori B.L.Rozing “elektr teleskopi” bilan juda ham qiziqib, tasvirni ekran orqali ko’rinish prinsiplarini o’zlashtirdi. 1911 yil 9 mayda elektron nurli trubka ekraniga  ko’chmas panjara  ko’rinishi tushirildi.

Keyinchalik televidenie sohasining rivojlanishi Toshkent shahri bilan bog’liq bo’ldi. O’rta Osiyo Davlat universiteti laboranti  Boris Pavlovich Grabovskiy harakatlangan  tasvirdagi televizion apparatlar ixtiro qilish bo’yicha ishlar olib bordi. U injenerlar V.I.Popov va N.G. Piskunovlar bilan hamkorlikda ”radiotelefot” konstruksiya apparatini ishlab chiqdi va 1925 yil 9 noyabrda unga 4899 sonli buyurtma guvohnomasi hamda keyinroq 5592 sonli patent berildi. Bu barcha zamonaviy televidenielarga o’rnatilgan  asosiy  elementlar to’plami loyihasi edi.

Lekin o’sha vaqtlardagi moliyaviy holatlar, yordamchi apparatura va uskunalarning yetishmasligi “radio orqali ko’rish” bo’yicha olib borilayotgan ishlarni davom ettirish imkoniyatlarini bermadi.

Shunda B.P.Grabovskiyning yordamchisi I.F.Belyanskiy yordam so’rab, Respublika Raxbariyatiga murojaat qildi. Respublika raxbariyati ixtirochilarga kerakli  e`tibor bilan qarab, ularga yetarli darajada  mablag’ ajratdi. Toshkent korxona va laboratoriyalariga televizion uskunalar uchun buyurtma  berish uchun katta va keng  yo’l ochildi. Buyurtmalar Ilich nomidagi Toshkent zavodi metallistlari, universitet mutaxassislari va O’rta Osiyo aloqa Okrugi  ustaxonasi chilangarlari tomonidan bajarildi.

“Tashgestrama” korxonasi  konstruktori Vizgalin, injener-energetik Kopilovskiy ham shu ishlarda ishtirok etdilar.

“Telefot” ning rasmiy sinovi – zamonaviy televizorlar dodasining  sinovi – 1928 yil 26 iyulda aloqa okrugi binosida O’rta Osiyo Davlat universiteti profesori N.N.Zlatovracskiy boshchiligidagi komissiya ishtirokida bo’lib o’tdi. Bu marosim muvaffaqiyatli o’tdi- birinchi marotaba harakatdagi odam tasviri ko’rsatildi. 1928 yil 4 avgustda “telefot” ko’rsatuvlari  Toshkent shahrining Alisher Navoiy ko’chasida ko’rsatildi, ekranda  harakatlanayotgan tramvay tasviri bor edi.

“Telefot” tizimi takomillashib, sohaning boshqa variantlari, loyihalari va chizmalari paydo bo’la boshladi.  Hozirgi kundagi zamonaviy televizorlarni, avvalgi vaqtlardagilarga  nisbatan mukammal darajada  olib chiqish uchun olimlar, konstruktorlar va injenerlar tomonidan barcha kerakli ishlar amalga oshirildi.

O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi tashkilotlarining hozirgi kungacha rivojlanishi haqidagi ma`lumotlar tashkilotlarning rasmiy saytlarida berilgan.

Aloqa tarixi muzeyida yangi ekspozitsiya ochildi

Aloqa tarixi bo’limi

2010 yilning 25 iyul kuni muzeyning pastki qavatidan joy olgan ekspozitsiyaning rasmiy ochilish marosimi bo’lib o’tdi.

Ekspozitsiyani bosh vazir o’rinbosari Aripov A.N. va O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligining bosh direktori Muhitdinov X.A. ochdilar. Ochilish marosimida AK “O’zbektelekom”ning bosh direktori Maxmudov M.M., AK “O’zbektelekom” filiallarining boshliqlari va ommaviy axborot vakillari ishtirok etdilar. Yangi ekspozitsiya zinadan boshlangan bo’lib, u yerdan mashhur telefon ixtirochisi A.Bellning, qadimiy telefon apparatlarining fotosuratlari va boshqalar joy olgan. Pastki qavatga tushaverish yo’lakchasiga televizor, radiopriyomniklar va ХХ asrning ikkinchi yarimida foydalanilgan telefon apparatlari qo’yilgan. Pastki qavat hollidagi podiumlarga o’tgan asrning 30 yillaridan boshlab to 90 yillarigacha foydalanilgan o’lchov texnikasi uskunalaridan namunalar joylashtirilgan. U yerda otsillograflar, optic tolali, shaharlar va shaharlararo kabel aloqa parametrlarini o’lchovchi uskunalar mavjud. Shuninhdek u yerdan joy olgan, 1938 yilda chiqarilgan qoplamasi taxtadan ishlangan, ishchi holatidagi voltmeter alohida qimmatga ega. Pastki qavat devorlariga 1950 yildan to hozirgi kunimizgacha foydalanilayotgan taksofonlarning turli modifikatsiyalari (namunalari) o’rnatilgan. Shuni alohida ta’kidlash joizki, taksofonlar ishchi holatda. Ekspozitsiyadan shaharlar va shaharlararo aloqa liniyalarini qurishda, shuningdek, radiolashtirishda ishlatilgan kabel namunalari stendi alohida o’rin egallagan. Pastki qavatga kiraverishda muzey mutaxassislari tomonidan yasalgan ХХ asrning boshlariga oid qadimiy devor telefon apparati maketi, ishlaydigan holatda, joy olgan.

Agentlik taklifiga binoan pastki qavatda kutubxona tashkil etilgan. U ikki xonadan iborat bo’lib, birinchi xonadan qiroatxona va Respublika axborot kutubxona markazining ekspozitsiyasi, ikkinchi xona esa maxsus kitob javonlari bilan jihozlangan bo’lib, u yerdan sohaga oid kitoblar, jurnallar, o’quv qo’llanmalari, lug’atlar va boshqa texnik adabiyotlar joy olgan. Bu kitoblarning ayrimlari o’tgan asrning 30 yillarida chop etilganligi bilan qimmatli. Kutubxona fondida 800dan ortiq adabiyot mavjud. Kitoblardan foydalanishni tarixiy va zamonaviy uslublarini tashrif buyuruvchilarga namoyish etish maqsadida kutubxonaning o’quv zalida ikkita maneken hamda supa va xontaxtadan iborat kompozitsiya joylashtirilgan. Hozirgi kunda “Aloqa tarixi” muzeyining pastki qavat ekspozitsiyasi keng omma etiboriga o’z eksponatlarini namoyish etib kelmoqda.

Hozirgi kunda “Aloqa tarixi” muzeyining pastki qavat ekspozitsiyasi keng omma etiboriga o’z eksponatlarini namoyish etib kelmoqda.

Moziydan bugunga

R.А. Аskarov

“Aloqa va axborotlashtirish sohasi
tarixi va merosi jamoat fondi” direktori

Axborot texnologiyalari hozirgi kunda butun dunyoni qamrab oldi. U ilmiy-texnik rivojlanishning harakatga keltiruvchi kuchi bo’lib, xalq xo’jaligining turli sohalarining rivojlanishiga, aholiga xizmat ko’rsatish sifatini kengaytirishga ta`sir o’tkazib kelmoqda. Bugungi kunda ATlarining yutuqlarisiz dunyoni tasavvur etib bo’lmaydi. ATl yutuqlarini qo’llashning chek chegarasi amaliy jihatdan mavjud emas. U ham meditsinada (telemeditsina), ta`limda (masofaviy o’qitish texnologiyalari), gidrometeorologiyada, aloqada, transport tizimida, bank va boshqa xalq xo’jaligining tarmoqlarida keng iste`molda. Bir necha o’n yillar oldin bir korxonadan ikkinchi korxonaga, bir viloyatdan boshqasiga pul o’tkazish birnecha kunni talab etgan bo’lsa, hozirda bu muomala bir necha daqiqalarda amalga oshirilmoqda. Shuni alohida ta`kidlashni xohlar edimki, butun dunyoda ATning shiddatli rivoji oxirgi o’nyilliklarga to’g’ri keladi. O’zbekiston Respublikasida AT yuqori sur`atlar bilan ildamlamoqda, xattoki ko’pgina davlatlarni ortda qoldirmoqda. O’ylashimcha bu borada aniq sonlarni keltirishga ehtiyoj bo’lmasa kerak, bu barchаga ma`lum mobil aloqa tizimining rivojlanishi, internet tizimining rivojlanishi va tadbiq etilishi, telekommunikatsiya tizimlarini raqamlashtirish, radioeshittirish, televideniya va ko’plab boshqalardir. Axborot texnologiyalari rivojidagi bunday siljish Respublika Prezidenti Islom Abduganiyevich Karimov janoblarining olib borayotgan oqilona siyosatlari natijasida telekommunikatsiya tizimida cheksiz imkoniyatlar yaratildi, shuningdek, O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi rahbarlari, xodimlari va tarkibiy tuzilmalari tomonidan olib borilayotgan ishlar samarasidir. O’zbekiston aholisining o’tgan asrning 70-80-yillarida dunyoga kelib, 90-yillarida (informatsion texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanayotgan paytda) ish faoliyatlarini boshlagan avlod aloqa va axborotlashtirish sohasi vositalari bo’yicha yetarlicha tushunchaga ega emas, ya`ni hozir ularda mustaqillik yillarida AT yutuqlarini hayotga tadbiq etish hajmini solishtirish imkoniyati mavjud emas. Yosh o’sib kelayotgan avlodga, AT sohasidagi bosqichma-bosqich rivojlanishni va uni hayotga tadbiq etilishini, ayniqsa pochta aloqasi va telekommunikatsiya sohasidagi yangi texnikalarni joriy etilish bilan bo’lgan o’zgarishlarni ko’z o’nglarida namoyish qilish maqsadida O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi qaroriga binoan Toshkent shahrida “Aloqa tarixi” muzeyi tashkil etildi. Bu qarorga binoan juda qisqa muddat, 2008 yilning o’rtalaridan boshlab 2009 yilning o’rtalarigacha bo’lgan muddat ichida “Aloqa tarixi” muzeyining zamonaviy binosining loyihasi chizilib qurish ishlari boshlab yuborildi. Bino O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi binosi yonidan joy oldi va deyarli 4 oy ichida muzeyning 1-qavat ekspozitsiyasining jihozlash ishlari nihoyasiga yetkazildi. Shuni alohida ta`kidlash joizki, muzey ekspozitsiyasi bevosita Respublikaning turli chekkalaridagi telekommunikatsiya muassasalari, soha vakkillari va oddiy aholidan jamlangan. Muzey konsepsiyasi ustida ish olib borilganda Respublikaning ilg’or muzeylari va shu sohaning chet el muzeylaridan namunalar olindi. Muzeyning tantanali ochilish marosimi 2009 yilning 24 oktabrida O’zbekiston aloqa va axborotlashtirish agentligi rahbarlari, tashkilot, muassasa boshliqlari va ommaviy axborot vakillari ishtirokida bo’lib o’tdi. Muzey ekspozitsiyasi muzeyga birinchi tashrif buyurganlar tomonidan bir ovozdan yuqori baholandi.

Toshkent shahridagi “Aloqa tarixi” muzeyining tantanali ochilish marosimi

Muzeyning ochilganidan bugungi kunga qadar 6000dan ziyod tomoshabinlar tashrif buyurdilar, shuningdek, Toshkent shahridagi oily ta`lim muassasalaridan, kolledjlardan talabalar, maktab o’quvchilari, soha mutaxssislari va xorijlik mehmonlar shular jumlasidan.